Cymdeithas Hanes Ceredigion
Mapio Hanesyddol Aberystwyth - OS Six Inch, 1888-1913, Atgynhyrchwyd gyda chaniatâd Llyfrgell Genedlaethol yr Alban

10 Rhaid Darllen Erthyglau Am Hanes, Porthladd ac Archeoleg Aberystwyth

Hanes, archeoleg a hynafiaethau Aberystwyth. , yn dref glan môr a marchnad yng Ngheredigion, Sir Aberteifi yn wreiddiol, Gorllewin Cymru. Wedi’i leoli ar arfordir Bae Ceredigion, rhwng Penparcau a’r Comins Coch.

Ym mha sir mae Aberystwyth?

Mae Aberystwyth yn dref glan môr, ward gymunedol ac etholiadol yng Ngheredigion, Cymru.

Beth yw poblogaeth Aberystwyth?

Poblogaeth Aberystwyth oedd 15,935 yn 2001, gan ostwng i 13,040 yng nghyfrifiad 2011.

Pa mor bell yw Aberystwyth o Aberaeron?

Y pellter rhwng Aberystwyth ac Aberaeron ar y ffordd yw 16.3 milltir.

  • Hanes Aberystwyth, Constitution Hill a Glan Môr Fictoria Ceredigion
  • Pendinas Hillfort Aberystwyth - Darganfyddwch archeoleg, hynafiaethau a hanes Ceredigion
  • Tref Aberystwyth - Darganfyddwch archeoleg, hynafiaethau a hanes Ceredigion
  • Aberystwyth Pendinas Hillfort - Darganfyddwch archeoleg, hynafiaethau a hanes Ceredigion
  • Harbwr Aberystwyth - Darganfyddwch archeoleg, hynafiaethau a hanes Ceredigion
  • Castell Aberystwyth - Darganfyddwch archeoleg, hynafiaethau a hanes Ceredigion
  • Castell Aberystwyth a detholiad o ddarnau arian a gynhyrchwyd yn y Bathdy Brenhinol
  • Aberystwyth Hanes ei adeiladau a'i archeoleg yn sir Ceredigion
  • Darganfyddwch ar Pendinas Aberystwyth
  • Cynllun safle Pendinas Aberystwyth

Hanes Aberystwyth
Darganfyddwch ar Pendinas Aberystwyth
Darganfyddwch ar Fryngaer
Pendinas, Aberystwyth
Sir: Ceredigion
Cymuned: Aberystwyth
Sir Draddodiadol: Sir Aberteifi
Cyfeirnod Map SN58SE
Cyfeirnod Grid SN5821681622
Plwyf Canoloesol
Cantref: Penweddig
Commote:
 Perfedd
Plwyf Eglwysig: 
Aberystwyth, Acres: 947.669
Cant y Plwyf: Genau’r Glyn
Ffiniau Etholiadol:
Bronglais, Canol, Gog,
Penparcau and Rheidol
Adeiladau RhestredigAberystwyth
Henebion RhestredigAberystwyth
Cynllun safle Pendinas Aberystwyth
Cynllun safle hanesyddol o
Bryngaer Pendinas,
Aberystwyth

Ers 1909 mae Cymdeithas Hanes Ceredigion wedi cyhoeddi erthyglau am archaeoleg, hynafiaethau a hanes Ceredigion, ac mae llawer o’r erthyglau yn ymwneud â hanes Aberystwyth.

Mae’r gymdeithas hefyd wedi cynhyrchu tair cyfrol sirol, o dan yr enw cyfres Hanes Sir Aberteifi, mae’r cyhoeddiadau gwybodus, dysgedig, cynhwysfawr ac ysgolheigaidd hyn yn cofnodi hanes Sir Gynhanesyddol, gynnar a modern Sir Aberteifi.

1. Hanes Lleol

1. The Society’s Dinner at Aberystwyth

Transactions of the Cardiganshire Antiquarian Society, Volume: 1

2. The Royal Mint, Aberystwyth, 1915 – by the Rev. G. Eyre Evans

THE county mints of Charles I., and especially those in smaller towns are, says Henry Symonds, f.s.a., ” so veiled in obscurity

3. Famous Aberystwyth School

Transactions of the Cardiganshire Antiquarian Society, Vol 13

4. Some Aspects of the History of Aberystwyth-I – By W. J. Lewis – 284

Ceredigion – Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society, 1959 Vol III No 4

5. Some Aspects of the History of Aberystwyth-II – By W. J. Lewis – 19

Ceredigion – Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society, 1960 Vol IV No I

6. The Aberystwyth Town Walls – By D. B. Hague – 276

Ceredigion – Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society, 1955 Vol II No 4

7. Aberystwyth Harbour Since 1925 – By T. H. Merchant – 283

Ceredigion – Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society, 1962 Vol IV No 3

8. Hospital Services in Aberystwyth Before 1948 – By D. I. Evans – 168

Ceredigion – Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society, 1965 Vol V No 2

9. Some recent archaeological discoveries in the Aberystwyth district – JEFFREY L. DAVIES – 1

Ceredigion Journal of the Ceredigion Antiquarian Society Vol XIII, No I 1997

10. The Building of Aberystwyth Promenade – MICHAEL FREEMAN – 73

Ceredigion – Journal of the Ceredigion Historical Society Vol XV, No 3, 2007

Yn ôl i’r brig ↑

Castell Aberystwyth a detholiad o ddarnau arian a gynhyrchwyd yn y Bathdy Brenhinol
Castell Aberystwyth a detholiad o ddarnau arian a gynhyrchwyd yn y Bathdy Brenhinol

2. Mynegai Cyfnodolion

Mynegai i Ceredigion Journal, Cyfrolau I-X, 1950-84

  • Aberystwyth, iv: 119
    • abolition of borough seat, v:313
    • archaeology, vi:438
    • argraffu, viii:204
    • assembly rooms
      • see Assembly Rooms
    • baptists, vii:121-2
    • Bethel baptist chapel
      • and the census of religious worship, iv:116,124
      • gravestone of Ellis’s Eagle Foundry, viii:342
    • bibliography, iv:299-301
    • blacksmith, vi:100
    • board of guardians, ix:79,87-94
    • borough council, iv:280
    • borough election 1741, vi:128-9
    • bridge, iv:20; vii:165
    • calvinistic methodists, vii:121
    • castle, iii:51, 52-3, 114-17, 284, 285, 286, 297,324; v:160; vii:163
    • castle, near Llanfarian, i:40
      • see also Tan-y-castell, Aberystwyth
    • censuses, ix: 257-9
    • cerddoriaeth, vi:306
    • chamber of trade, v:318; ix:151
    • charters, iii:319
    • cliff railway
      • see Cliff railway
    • clybiau cyfeillgar, iii:25
    • commons, iv:20-l
    • compared with Lampeter in the 14c, iv:139,140
    • Co-operative society, ix:152,155
    • corn mills, vi:98
    • court leet, viii:103
    • craftsmen, vi:92
    • crynwyr, iv:112
    • customs house, iii:289-91, x:127,367
    • drama, vii:230,231
    • ducking stool, iii:294
    • education, ii:3-l 7,66-84
    • Education report, 1847, ii:72-3,138,147,152
    • eisteddfod genedlaethol (1865), v:361,371,376; vi:87
    • eisteddfod genedlaethol (1915), viii:34
    • elections(18c),v:402-03,405,406,407,408,412,415,417,418,420,421
    • electric power, viii:6
    • emigration
      • see Aberystwyth: ymfudo
    • fairs, x:37
      • early 20c, iv:219
      • hiring, ix:153
      • horse, v:129
      • mediaeval, iii:321-2,323
    • floods, vi:326
    • friendly societies
      • see Aberystwyth: clybiau cyfeillgar
    • fulling mill, vi:108
    • further education, ii:12-13
    • gaol
      • see Aberystwyth: house of correction
    • gas works, Mill Street, viii:342
    • geology, vi:324-31
    • grist mill, iii:294-5
    • guildhall, iii:298
    • harbour, iv:283-9; vi:325,326,328; x:367
    • herring boats, vi:202
    • herring fishing, iii:332; vi:121,122
    • holidays at, x:269-86
    • Holy Trinity church, ii:66
    • hospital services, v:168-208
    • house of correction, iii:293-4; vi:14,15,18,24; x:359
    • independent chapel (Eng.), v:28
    • independents, iv:121; vii:121
    • iforiaid: Ceredig, iii:28
    • ivorites
      • see Aberystwyth: iforiaid
    • labourers’ diet, 1837, x:42
    • lead smelting, iii:295-6
    • lighting, iv:33
    • limekilns, iii:295
    • Liverpool evacuees, x:166
    • London and Manchester House, x:26
    • maps, ii:263-5
    • markets, iii:288-9,296; ix:182-3; x:38,44
      • corn, iii:296; vii:238
      • pig, iii:296
        • see also Aberystwyth Corn and General Market Co.
    • May Queen Festival, x:164-5
    • militia, x:370
    • mill, iii:330
    • mint, i:185-6,188;iii:285
    • music
      • see Aberystwyth: cerddoriaeth
    • name, iii:284
    • national eisteddfod
      • see Aberystwyth : eisteddfod genedlaethol
    • paving, iv:33
    • pier, iii:289; x:360
    • Plascrug swimming pool, x:345
    • political nonconformity, growth of, iii:127-8
    • poor house, vi:16
    • poor law union, ix:78-101
    • population
      • 1841, ix:135-49
      • increase 1871-1921, v:318
      • increase 1911-21, v:331
      • trend 16c-18c, vii:259
    • port, iii:326; vi:328; x:408
    • printing
      • see Aberystwyth : argraffu
    • public library, iii:161-80
    • quakers
      • see Aberystwyth: crynwyr
    • quarry, iii:292
    • Queen Street Welsh church, iv:126,127
    • railway, vii:232,235
      • involvement of H. Houghton and the Duke of Newcastle, vii:223
      • station : floods, 1886, iv:372
    • riot, 1794-5, iv:267
    • Roman Catholic chapel, vii:231-2
    • rope making, iii:295
    • Royal Welsh Show, 1957, x:174,175-6
    • St. Mary’s church, ii:66; vi:329,415,416
      • consecrated by Bishop Connop Thirlwall, vii:147
    • St. Michael’s church, iv:24,32; x:4
      • and the census of religious worship,1851, iv:116,119,120
      • as chapel-of-ease to Llanbadarn, i:66
      • first, ii:66; vi:416
      • organ fund, 1892, viii:9
      • schoolhouse, vi:416
      • second, ii:66; vi:417-18; vii:99,114,117-28
      • third, ii:66; vi:419
      • vestry, vi:419
    • St. Paul’s Wesley Band of Hope, vii:240
    • sand bar, iii:289-91
    • savings bank, iv:19
    • school board, ii:3-17, iii:208,210,212,214
    • schools, ii:138,147,152
      • Alexandra Road Primary school, x:171
      • Ardwyn school, vii:356; viii:57; ix:199, 200; x:164,173
      • board school, ii:5-6,9-16; iv:358
      • British school, ii:74-5,139,151
      • British schoolroom, v:28
      • Caerleon House school for young ladies, ix:199-200
      • Calvinistic Methodist school
        • see Aberystwyth : schools: ysgol y Methodistiaid Calfinaidd
      • Church infant school, ii:140
      • Church schools
        • see Aberystwyth : schools: National schools
      • Commercial and grammar school, viii:59; ix:199
      • Dinas Secondary school, x:171,173,329
      • drawing school, ix:199
      • elementary school
        • see Aberystwyth : schools : ysgol elfennol
      • Girls’ Grammar school, x:167
      • grammar school, ii:68-9; ix:199
      • High school, ix:199
      • intermediate school, ii:16; viii:54,56,58,67
      • maritime education, vii:296
      • mathematical and commercial school,viii:52
        • see also Evans, John, Aberystwyth, schoolmaster
      • Miss Keeling’s school, ii:5
      • Mrs. Williams’s dame school, ii:151
      • Mrs. Woollatts’s school, ii:5
      • National schools, ii:4,5,70-82,143,150;iv:19,47; vi:49; vii:105
      • Old Bank school, viii:58
      • private schools, ii:94,150; viii:52
      • Sabbath schools, ii:141
      • Tanycae school, ii:5
      • Wesleyan school, ii:94,139,151,155; vi:78
      • ysgol elfennol, vi:58
      • ysgol y Methodistiaid Calfinaidd, vi:78
      • ysgoldy, ii:68-9,71; vi:49
    • sea cadet corps, iv:283
    • Seilo chapel, ii:93; vi:305
    • shipbuilding, iii:295
    • shire court, iii:285
    • stocks, iii:294
    • storms, iv:372; vi:329-30
    • Tabernacle, x:256
      • and the census of religious worship,iv:124,126
      • chapel choir, iii:342; vii:240; viii:5
      • decision to build Seilo, ii:93
      • rebuilding, iv:27
    • tannery, iii:296; vi:93
    • taxidermist, iv:240
    • Temperance Society, ii:92
    • Theatre, x:361
    • theatres, vii:231
    • town band, viii:3
    • town clock, iii:298; v:176
    • town commons, iii:297
    • town gates, iii:297
    • town hall
      • used as a theatre, vii:231
    • town walls, ii:276; iii:297; iv:19
    • trade, iii:288-9,323-5,326-7
    • turnpike road, x:127
    • Unitarians, vii:122
    • University College of Wales
      • see University College of Wales, Aberystwyth
    • vestry, vi: 9,10,11
    • visit of Asquith, v:332,334,336
    • visit of Mrs. Pankhurst, viii:ll
    • visitors, iv:31
    • water supply, iv:33
    • wesleyan methodists, iv:126; vii:122
    • windmill, iii:299
    • workhouse, v:170-2; viii:252-3,262,267,268,274
    • ymfudo, ii:l 67,227-9
  • Aberystwyth Amateur Band, ii:6
  • Aberystwyth and Cardigan Bay Steam Packet Co., ii:99
  • Aberystwyth and Cardiganshire General Hospital, v:182-3
  • Aberystwyth and District Swimming Club, x:345
  • Aberystwyth Archaeological Society, iii:97; v:434-8
  • Aberystwyth area
    • botanical records, i:80-4,87,93
  • Aberystwyth Auxiliary Bible Society, x:368
  • Aberystwyth Board of Guardians, x:37
  • Aberystwyth Church Rebuilding Fund, vi:416
  • Aberystwyth Corn and General Market Co., iii:165-6
  • Aberystwyth Cycling Club, v:202
  • Aberystwyth District Education Committee, ii:16
  • Aberystwyth District Visiting Society, v:175
  • Aberystwyth Football Club, vii:240
  • Aberystwyth Footpaths Association, viii:408
  • Aberystwyth Foundry, viii:330,336
  • Aberystwyth Guide, 1816, x:257,259,264,357,365,368
  • Aberystwyth Improvement Company, viii:408,409,410-12
  • Aberystwyth Infirmary, ix:144
  • Aberystwyth Infirmary and Cardiganshire General Hospital
    • Y Crynfryn 1838-88, v:173-7,199; vi:22
    • North Road 1888+, v:l 77-82,200-1
  • Aberystwyth Labour Party, ix:155
  • Aberystwyth Literary Institute, iii:165, 167,168,169,175
  • Aberystwyth Literary Society, vii:235
  • Aberystwyth Marine Pier Company, viii:409
  • Aberystwyth Observer, v:321,325
  • Aberystwyth Old Social Club, x:45
  • Aberystwyth Old Students’ Association, viii:ll
  • Aberystwyth Pier Company, viii:409,412
  • Aberystwyth Rural District Council, iv:280
  • Aberystwyth Savings Bank, x:45
  • Aberystwyth Select Vestry, vi:24
  • Aberystwyth Service Reservoir, viii:336
  • Aberystwyth Trades Council, ix:158
  • Aberystwyth Union, viii:246-9,251-4,259,263,265,266,267,271
  • Aberystwyth Women’s Liberal Association,v:326,328
  • Aberystwyth Working Men’s Institute, viii:10

Yn ôl i’r brig ↑

Cynllun safle Pendinas Aberystwyth
Cynllun safle Pendinas Aberystwyth

3. Darluniau a Hen Luniau

Mynegai i Darluniau, Cylchgrawn Ceredigion, Cyfrolau I-X, 1950-84

  • Aberystwyth and Cardiganshire general hospital, facing v:169 pl.13
  • Aberystwyth and Cardiganshire general hospital: the President and the committee of management, 1948, facing v:192 pl.16
  • Aberystwyth and Cardiganshire general hospital staff, 1944, facing v:177 pl. 15
  • Aberystwyth by John Wood, 1834. Plan of, facing ix:135 fig.13
  • Aberystwyth circa 1748. Lewis Morris’s map of, facing iii:189 pl.13
  • Aberystwyth circa 1750, iii:290 fig 10
  • Aberystwyth circa 1797, facing iii:296 pl.4
  • Aberystwyth. Cliffs eroded in glacial deposits 3 miles S.W. of, facing i:162 pl.4
  • Aberystwyth enumeration districts, 1841-71, facing ix:134 fig.12
  • Aberystwyth from Craiglais, facing iv:21 pl.2
  • Aberystwyth grits exposed in the cliffs just north of Aberystwyth. Highly inclined, facing i:158 pl.2
  • Aberystwyth in Victorian times, facing x:277 pl. 15
  • Aberystwyth Infirmary and Cardiganshire general hospital built in 1888, facing v:169 pl. 12
  • Aberystwyth Infirmary and Cardiganshire general hospital…The hospital staff,1890,facing v:176 pl.
  • 14
  • Aberystwyth. Old St. Michael’s Church, facing vi:416 pl. 14
  • Aberystwyth. Plan of St. Michael’s Church, facing vii:122 fig.7

Yn ôl i’r brig ↑

4. Pensaernïaeth

  • bridge, iv:20; vii:165
  • castle, iii:51, 52-3, 114-17, 284, 285, 286, 297,324; v:160; vii:163
  • castle, near Llanfarian, i:40
    • see also Tan-y-castell, Aberystwyth
  • cliff railwaysee Cliff railway
  • guildhall, iii:298
  • pier, iii:289; x:360
  • Plascrug swimming pool, x:345
  • public library, iii:161-80
  • town clock, iii:298; v:176

Yn ôl i’r brig ↑

5. Ysgolion ac Addysg

  • education, ii:3-l 7,66-84
  • Education report, 1847, ii:72-3,138,147,152
  • further education, ii:12-13
  • school board, ii:3-17, iii:208,210,212,214
  • schools, ii:138,147,152
    • Alexandra Road Primary school, x:171
    • Ardwyn school, vii:356; viii:57; ix:199, 200; x:164,173
    • board school, ii:5-6,9-16; iv:358
    • British school, ii:74-5,139,151
    • British schoolroom, v:28
    • Caerleon House school for young ladies, ix:199-200
    • Calvinistic Methodist school
      • see Aberystwyth : schools: ysgol y Methodistiaid Calfinaidd
    • Church infant school, ii:140
    • Church schoolssee Aberystwyth : schools: National schools
    • Commercial and grammar school, viii:59; ix:199
    • Dinas Secondary school, x:171,173,329
    • drawing school, ix:199
    • elementary school
      • see Aberystwyth : schools : ysgol elfennol
    • Girls’ Grammar school, x:167
    • grammar school, ii:68-9; ix:199
    • High school, ix:199
    • intermediate school, ii:16; viii:54,56,58,67
    • maritime education, vii:296
    • mathematical and commercial school,viii:52
      • see also Evans, John, Aberystwyth, schoolmaster
    • Miss Keeling’s school, ii:5
    • Mrs. Williams’s dame school, ii:151
    • Mrs. Woollatts’s school, ii:5
    • National schools, ii:4,5,70-82,143,150;iv:19,47; vi:49; vii:105
    • Old Bank school, viii:58
    • private schools, ii:94,150; viii:52
    • Sabbath schools, ii:141
    • Tanycae school, ii:5
    • Wesleyan school, ii:94,139,151,155; vi:78
    • ysgol elfennol, vi:58
    • ysgol y Methodistiaid Calfinaidd, vi:78
    • ysgoldy, ii:68-9,71; vi:49

Yn ôl i’r brig ↑

6. Ffeiriau

  • fairs, x:37
    • early 20c, iv:219
    • hiring, ix:153
    • horse, v:129
    • mediaeval, iii:321-2,323

Yn ôl i’r brig ↑

7. Diwydiant a Chrefftau

  • blacksmith, vi:100
  • Co-operative society, ix:152,155
  • corn mills, vi:98
  • craftsmen, vi:92
  • electric power, viii:6
  • fulling mill, vi:108
  • gas works, Mill Street, viii:342
  • grist mill, iii:294-5
  • labourers’ diet, 1837, x:42
  • lead smelting, iii:295-6
  • lighting, iv:33
  • limekilns, iii:295
  • mill, iii:330
  • mint, i:185-6,188;iii:285
  • printing
    • see Aberystwyth : argraffu
  • quarry, iii:292
  • rope making, iii:295
  • savings bank, iv:19
  • shipbuilding, iii:295
  • tannery, iii:296; vi:93
  • taxidermist, iv:240
  • trade, iii:288-9,323-5,326-7
  • turnpike road, x:127
  • water supply, iv:33
  • windmill, iii:299
  • workhouse, v:170-2; viii:252-3,262,267,268,274

Yn ôl i’r brig ↑

8. Marchnadoedd

  • markets, iii:288-9,296; ix:182-3; x:38,44
    • corn, iii:296; vii:238
    • pig, iii:296
      • see also Aberystwyth Corn and General Market Co.

Yn ôl i’r brig ↑

9. Gweinyddiaeth Leol

  • assembly rooms
    • see Assembly Rooms
  • board of guardians, ix:79,87-94
  • borough council, iv:280
  • borough election 1741, vi:128-9
  • chamber of trade, v:318; ix:151
  • court leet, viii:103
  • customs house, iii:289-91, x:127,367
  • elections(18c),v:402-03,405,406,407,408,412,415,417,418,420,421
  • shire court, iii:285
  • stocks, iii:294
  • town hall
    • used as a theatre, vii:231

Yn ôl i’r brig ↑

10. Ysbyty ac Iechyd

  • hospital services, v:168-208

Yn ôl i’r brig ↑

11. Poblogaeth

  • population
    • 1841, ix:135-49
    • increase 1871-1921, v:318
    • increase 1911-21, v:331
    • trend 16c-18c, vii:259

Yn ôl i’r brig ↑

12. Llongau, Adeiladu Llongau a Hanes Morwrol

  • harbour, iv:283-9; vi:325,326,328; x:367
  • herring boats, vi:202
  • herring fishing, iii:332; vi:121,122
  • port, iii:326; vi:328; x:408

Yn ôl i’r brig ↑

13. Rheilffordd

  • railway, vii:232,235
    • involvement of H. Houghton and the Duke of Newcastle, vii:223
    • station : floods, 1886, iv:372

Yn ôl i’r brig ↑

14. Eglwysi, Capeli a Chrefydd

  • baptists, vii:121-2
  • Bethel baptist chapel
    • and the census of religious worship, iv:116,124
    • gravestone of Ellis’s Eagle Foundry, viii:342
  • calvinistic methodists, vii:121
  • Holy Trinity church, ii:66
  • independent chapel (Eng.), v:28
  • independents, iv:121; vii:121
  • political nonconformity, growth of, iii:127-8
  • quakers
    • see Aberystwyth: crynwyr
  • Queen Street Welsh church, iv:126,127
  • Roman Catholic chapel, vii:231-2
  • St. Mary’s church, ii:66; vi:329,415,416
    • consecrated by Bishop Connop Thirlwall, vii:147
  • St. Michael’s church, iv:24,32; x:4and the census of religious
    • worship,1851, iv:116,119,120
    • as chapel-of-ease to Llanbadarn, i:66
    • first, ii:66; vi:416
    • organ fund, 1892, viii:9
    • schoolhouse, vi:416
    • second, ii:66; vi:417-18; vii:99,114,117-28
    • third, ii:66; vi:419
    • vestry, vi:419
  • St. Paul’s Wesley Band of Hope, vii:240
  • Seilo chapel, ii:93; vi:305
  • Tabernacle, x:256
    • and the census of religious worship,iv:124,126
    • chapel choir, iii:342; vii:240; viii:5
    • decision to build Seilo, ii:93
    • rebuilding, iv:27
    • Unitarians, vii:122
    • vestry, vi: 9,10,11
    • wesleyan methodists, iv:126; vii:122

Yn ôl i’r brig ↑

15. Prifysgol

  • University College of Wales
    • see University College of Wales, Aberystwyth

Yn ôl i’r brig ↑

16. Map Lleoliad

Gweld Map Mwy o Aberystwyth

Yn ôl i’r brig ↑

17. A Topographical Dictionary of Wales

Cyhoeddwyd yn wreiddiol gan: Samuel Lewis, A Topographical Dictionary of Wales (Llundain, Pedwerydd argraffiad, 1849)

ABERYSWITH (ABER-YSTWYTH), porthladd môr, bwrdeistref, tref farchnad, a chapelri, a phennaeth undeb, ym mhlwyf Llanbadarn Vawr, adran isaf cant o Geneu’r Glyn, sir Aberteifi, De Cymru, 38 milltir (Gogledd Ddwyrain) o Aberteifi, a 208 (WNW) o Lundain; yn cynnwys 4916 o drigolion. Enw gwreiddiol y lle hwn, o’i fod wedi’i gryfhau yn gynnar iawn, a hefyd yn rhan o blwyf hynafol Llanbadarn-Vawr, oedd Llan-Badarn Gaerog; tra bod pentref bach hynafol Aberystwith wedi’i leoli i’r gorllewin ohono, ar dir sydd bellach wedi’i orchuddio gan y môr, ac ar lan yr Ystwith neu’r Ystwyth, y mae’n debyg bod afon Rheidol neu Rheidiol wedi gwagio’i hun, gryn bellter o’r cefnfor. . Mae’r afonydd hyn bellach yn uno yn y dref, ac yn ffurfio wrth eu ceg harbwr modern Aberystwith. Mae cyrsiau’r ddau wedi cael eu newid, gyda’r Ystwith wedi llifo’n uniongyrchol i’r môr, cyn gwyro ei sianel rai blynyddoedd yn ôl, a wnaed er mwyn cryfhau cerrynt y Rheidol wrth glirio’r bar wrth fynedfa’r harbwr.

Sefydlwyd castell yma yn 1109, o dan yr amgylchiadau canlynol. Cafodd uchelwr Fflemeg o’r enw William de Brabant, wrth deithio trwy Dde Cymru, ei osod gan Owain, mab Cadwgan ab Bleddyn, a’i ladd gyda’i holl osgordd; a gynhyrfodd Harri I. gymaint, nes iddo roi caniatâd i Gilbert de Strongbow oresgyn tiriogaeth Cadwgan, yn Sir Aberteifi, a’i hennill gan y cleddyf. Roedd Strongbow yn llwyddiannus; ac er mwyn amddiffyn yr eiddo a gafwyd felly, adeiladodd o leiaf ddau gastell, un yn Aberystwith, a’r llall yn Dingerait, i fod yn Kîlgerran, ger Aberteifi. Yn 1114, fe wnaeth Grufydd ab Rhŷs, tywysog o Gymru, a oedd wedi bod yn llwyddiannus ers cryn amser, yn sir Caerfyrddin, rhyfela desultory gyda goresgynwyr Normanaidd De Cymru, yn cael ei wahodd gan drigolion talaith Aberteifi, i’w cynorthwyo i daflu iau Normanaidd, ymosododd ar gastell Ystradpeithil, ger Aberystwith. Gostyngodd hyn; ac yna gwersylla yn Glâs Crûg, tua milltir i’r dwyrain o eglwys Llanbadarn-Vawr, gan fwriadu ymosod ar gastell Aberystwith y bore canlynol. Roedd y llywodraethwr, a hysbyswyd o’i ddyluniad, wedi anfon i gastell cyfagos Ystrad-Meirig am atgyfnerthiad, a gyrhaeddodd yn ystod y nos; ac yn y bore, aeth Grufydd, yn anwybodus o’r amgylchiad, ac yn hyderus o lwyddiant, i le o’r enw Ystrad Antaron, gyferbyn â Chastell Aberystwith, lle gwersyllasodd, a chynhaliodd gyngor rhyfel. Gan gadw dim disgyblaeth ymhlith ei filwyr, manteisiodd y Normaniaid ar eu hanhwylder, ac anfonasant rai saethwyr allan, i’w temtio i mewn i ysgarmes, a’u tynnu gan encil ffug tuag at y bont dros y Rheidol; ar yr un pryd yn gosod rhan o’u marchfilwyr gorau mewn ambuscade y tu ôl i Fryn y Castell. Aeth y Cymry ar drywydd y saethwyr hyn yn eiddgar i’r bont, y cawsant eu swyno gan ddyfais ffres gan y gelyn, a pharhau ar eu trywydd bron i gatiau’r castell, pan ymosododd y ceffyl a bostiwyd y tu ôl i’r bryn arnynt yn yr ystlys. , tra gwnaeth y rhai yr oeddent wedi mynd ar eu trywydd sefyll, ac ymosod arnynt o’u blaen. Trwy hyn torrwyd yr holl Gymry a oedd wedi croesi’r bont yn ddarnau, a gorfodwyd Grufydd i encilio gyda gweddill ei luoedd, a chefnu ar ei fenter.

Yn 1135, gwnaeth Owain Gwynedd a Cadwalader, meibion ​​Grufydd ab Cynan, gyda chorff mawr o Gymry, ymgais fwy llwyddiannus ar y castell, a gymerasant ac a ddymchwelwyd yn llwyr, gan roi i’r cleddyf yr holl Normaniaid a Ffleminiaid a oedd wedi ymgartrefu. y rhan hon o’r dywysogaeth, ac eithrio nifer fach yn unig, a ddihangodd ar y môr i Loegr. Ailadeiladodd Cadwalader, yn fuan wedi hynny, Alice, merch Richard, Iarll Clare, ac Arglwydd Aberteifi, y castell, a’i wneud yn brif le preswyl iddo; ond gwarchaeodd Owain Gwynedd, ar ôl iddo gael ei dderbyn i sofraniaeth Gogledd Cymru, er mwyn dial am halogrwydd ei frawd, a’i losgi i’r llawr, yn 1142. Parhaodd y lle am nifer o flynyddoedd i brofi’r holl drychinebau a ddeilliodd o ryfela rheibus a choluddyn. , ac yn aml fe’i dinistriwyd a’i ailadeiladu yn y brwydrau parhaus am oruchafiaeth a ddigwyddodd, nid yn unig rhwng y Saeson a’r Cymry, ond hefyd ymhlith tywysogion cystadleuol y wlad. Yn ystod y cyfnod hwn, sonir am gastell Aber Rheidol yn cael ei ddinistrio, ym 1164, gan Rhŷs ab Grufydd, ar ei oresgyniad o diriogaethau Iarll Caerloyw; pa amgylchiad sydd wedi arwain at dybiaeth fod castell arall ar lan y môr, ger y lle hwn, er nad yw’n annhebygol o gwbl bod castell Aberystwith yn cael ei ddynodi o’r enw hwnnw o bryd i’w gilydd. Mae rhybudd o dref Aberystwith i’w weld gyntaf tua diwedd y ddeuddegfed ganrif.

Ar ôl codi o rai o’i ddymchweliadau mynych, dinistriwyd y castell eto, ym 1207, gan Maelgwyn, pennaeth yn Ne Cymru, a oedd wedi ei adfer a’i gryfhau o’r blaen, er mwyn cynnal ei rym yn y rhan hon o’r dywysogaeth, ond pwy yn teimlo ei hun yn methu ei ddal yn erbyn Llewelyn, Tywysog Gogledd Cymru, a oedd yn symud ymlaen i ymosod arno. Fe wnaeth Llewelyn, ar ôl iddo gyrraedd Aberystwith, ailadeiladu a gwarchod y castell, a chipio’r holl diriogaeth helaeth sy’n gorwedd rhwng afonydd Aëron a Dyvi; y castell a gadwodd yn ei ddwylo ei hun, ond y diriogaeth a ildiodd wedi hynny i Rhŷs ac Owain, meibion ​​Grufydd ab Rhŷs, a neiaint Maelgwyn. Yn 1212, wedi i’r Brenin John, gyda chymorth Maelgwyn a’i frawd Rhŷs Vychan orfodi Llewelyn a phenaethiaid eraill i wneud gwrogaeth, anfonodd Foulke, Is-iarll Caerdydd, warden y gorymdeithiau, i orfodi meibion ​​Grufydd i’w gydnabod fel eu sofran, lle ymunodd Maelgwyn a Rhŷs Vychan ag Foulke. Gwnaeth y ddau nai, nad oeddent yn gallu gwrthsefyll grym mor bwerus, y cyflwyniad gofynnol, a chytunwyd i ildio pob hawl i’r tiriogaethau a oedd wedi cael eu cadw iddynt gan Llewelyn; a Foulke, ar ôl trwsio a chryfhau amddiffynfeydd y castell, gosod garsiwn cryf ynddo, i’w amddiffyn dros y brenin. Roedd Maelgwyn a Rhŷs Vychan, yn siomedig yn eu gobaith o gael drostynt eu hunain y tiriogaethau yr oedd Rhŷs ac Owain wedi eu hadfeddiannu, bellach wedi gosod gwarchae ar y castell, y llwyddon nhw i’w gymryd, ar ôl amddiffynfa wrthun; a’i fwrw i’r llawr. Ymddengys iddo gael ei ailadeiladu bron ar unwaith; oherwydd yn 1214, gorchfygodd Rhŷs Vychan, gan Foulke, yn Sir Gaerfyrddin, loches ynddo gyda Maelgwyn, a dod â’i wraig a’i blant gydag ef hefyd. Yn nheyrnasiad Harri III., Roedd y castell ym meddiant Rhŷs ab Grufydd, a ymunodd, tua’r flwyddyn 1223, â phlaid Iarll Penfro, ac o ganlyniad, atafaelwyd Llewelyn ab Iorwerth, Tywysog Gogledd Cymru. ef, gyda’i holl ddibyniaethau; Roedd Rhŷs, fodd bynnag, yn cwyno wrth y brenin, ac yn gofyn am ei amddiffyniad rhag y trais hwn, gorchmynnodd Henry i Llewelyn ymddangos ger ei fron yn Amwythig, a’r tywysog yn ufuddhau i’r wŷs, addaswyd y ffrae yn gyfeillgar.

Yn nheyrnasiad Edward I., gwarchaeodd Grufydd ab Meredydd a Rhŷs ab Maelgwyn a chymryd y castell, a ddaliwyd wedyn gan Llewelyn ab Grufydd, Tywysog Gogledd Cymru. Yn fuan wedi hynny syrthiodd i ddwylo y Saeson; ac er mwyn sicrhau cyflawniad yr amodau heddwch yr oedd wedi gorffen gyda Llewelyn, ailadeiladodd Edward ef yn 1277, a chan osod garsiwn cryf ynddo, dychwelodd i Loegr. Yn fuan, arweiniodd ymddygiad gormesol raglawiaid Edward, yn y rhan hon o’r wlad, at dorri’r heddwch a ddaeth i ben yn ddiweddar, ac ymhlith prif gampau’r Cymry gwrthryfelgar oedd cipio Aberystwith, a elwir fel arall yn Llanbadarn, Castell, gan Rhŷs ab Maelgwyn a Grufydd ab Meredydd: ond ni hir y cafodd ei ddanfon i luoedd Lloegr, ac o’r cyfnod hwn ymddengys na ddigwyddodd dim o bwys yn ymwneud ag ef hyd at deyrnasiad Harri IV., pan ymosodwyd arno a’i gymryd, yn 1404 , gan Owain Glyndwr, y bu yn ei feddiant am dair blynedd, nes iddo gael ei ildio ar delerau i’r Tywysog Harri. Yn fuan ar ôl i Owain adennill meddiant ohono gan stratagem; ond fe’i gostyngwyd o’r diwedd yn y flwyddyn 1408, gan y Saeson, yr ymddengys iddynt ei gadw heb molestu pellach. Yn y 35ain o Harri VIII., Penodwyd William Herbert, Iarll Penfro, yn gapten castell a thref Aberystwith. Yn 1637, sefydlodd Mr Bushel, a olynodd Syr Hugh Myddleton ym meddiant y pyllau glo brenhinol yn Sir Aberteifi, ar ôl cael caniatâd Charles I., bathdy yn y castell, am fathu arian, er hwylustod talu’r dynion a gyflogir yn y pyllau glo; ac mae sbesimenau o’r holl ddarnau arian a drawwyd ynddo, sy’n dwyn crib Tywysog Cymru, ac wedi’u dyddio rhwng y blynyddoedd 1638 a 1642, i’w cwrdd yng nghabinet y casglwr. Ar ddechrau’r rhyfel cartref, cryfhawyd y castell gydag amddiffynfeydd ychwanegol, a’i garsiwnio’n gryf i’r brenin; cadwodd y brenhinwyr feddiant ohono tan y flwyddyn 1646, pan oedd dan warchae a’i gymryd gan y seneddwyr, a’i datgymalu yn fuan wedi hynny.

Mae Leland yn disgrifio’r dref, sy’n tarddu o godi’r castell, fel un sydd wedi’i hamgylchynu gan waliau, a symudwyd yr olion olaf ohoni beth amser ers hynny, ac fel marchnad well yn ei amser ef nag Aberteifi. Mae Camden, sy’n priodoli adeilad ei waliau i Gilbert de Clare, a elwir yn gyffredin Strongbow, yn nodi mai hi oedd y dref fwyaf poblog yn y sir pan ysgrifennodd. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae wedi cynyddu’n sylweddol o ran maint a phwysigrwydd, ac efallai y bydd y dref yn cael ei hystyried fel y lle mwyaf llewyrchus yn y rhan hon o Dde Cymru. Mae mewn lleoliad dymunol ar eithaf isaf dyffryn y Rheidol, yng nghanol bryniau uchel, ac ar oruchafiaeth dyner yn edrych dros fae Aberteifi, y mae wedi’i ffinio ag ef ar un ochr, tra ar yr ochr arall mae’r Rheidol yn ei amgylchynu, y mae pont gerrig o bum bwa drosti, yn ffurfio mynedfa iddi o’r de. Mae’n cynnwys dwy stryd hir yn bennaf, lle mae eraill, sy’n canghennu bron ar ongl sgwâr, yn arwain i lawr i’r lan. Mae’r tai yn gyffredinol o gerrig, ac ar y cyfan wedi’u hadeiladu’n dda ac o ymddangosiad parchus, gyda rhai ohonynt yn fawr ac yn olygus, yn enwedig y rhai sydd o godiad modern. Mae’r strydoedd yn cael eu gwaredu’n sylweddol, ac mae’r ffyrdd tyrpeg sy’n arwain at y dref ymhlith y gorau yn y dywysogaeth. Cafwyd deddf ym 1835, ar gyfer goleuo, gwylio a phalmantu’r dref, sy’n awdurdodi ardoll cyfradd nad yw’n fwy na 2s. 6d. yn y bunt ar rent y rac, ar bob tŷ, & c., gwerth £ 8 y flwyddyn ac i fyny; hefyd am gyflenwi dŵr i’r trigolion, a oedd wedi’i ddwyn o’r blaen o afonydd Ystwith a Rheidol mewn casgenni, ar slediau a dynnwyd gan un ceffyl. Codwyd gwaith dŵr yn unol â hynny gan y comisiynwyr tref ym 1837, gyda’r gost yn cael ei thalu gan gyfradd a godwyd ar y trigolion, gyda chymorth y rhent a dderbyniwyd ar gyfer cyflenwi’r dŵr; mae pibellau’n cael eu gosod trwy’r strydoedd, a bydd y gronfa ddŵr sy’n cyflenwi’r cyflenwad yn dal tua 185,000 galwyn, seston neu ffynnon yn unig mewn rhan arall o’r dref, wedi’i hadeiladu wedi hynny, ac yn gallu dal 5000 galwyn. Codwyd gwaith nwy ym 1838, gan gwmni a ffurfiwyd gyda chydsyniad y comisiynwyr ac awdurdodau eraill; maent wedi’u hadeiladu’n sylweddol, ac maent wedi’u lleoli mewn rhan maestrefol o’r dref.

Mae manteision ei sefyllfa ar fae agored cain, purdeb ei aer, ac effeithiolrwydd rhai ffynhonnau mwynau cyfagos, wedi cyfrannu at roi Aberystwith yn gyrchfan ar gyfer annilys. Tua diwedd y ganrif ddiwethaf, pan oedd yn ddim ond tref bysgota a phorthladd môr bach, dechreuodd godi i sylw fel man ymolchi, ac o gyfres o welliannau, mae bellach yn un o’r lleoedd ffasiynol mwyaf cyffredin. cyrchfan ar arfordir Cymru. Mae’r traeth, er ei fod yn cynnwys cerrig mân, yn cynnig taith braf a diddorol; ac mae’r lan, sy’n cynnwys creigiau uchel a serth o lechi lliw tywyll, yn cael ei gwisgo gan weithred y tonnau i geudyllau o ymddangosiad hyfryd. Mewn rhai rhannau mae golygfeydd yr arfordir ger Aberystwith yn hynod drawiadol. Mae tu mewn i’r wlad hefyd yn cynnig gwibdeithiau hyfryd. Darperir baddonau dŵr môr poeth ac oer, gyda phob llety angenrheidiol; cedwir peiriannau ymolchi; ac, o lethr cyfleus y traeth, mae cyfleuster ymolchi yn cael ei fforddio, bron ym mhob cyflwr o’r llanw, o fewn pellter byr iawn i’r lan.

Ar gyfer llety i’r nifer cynyddol o ymwelwyr sy’n cyrchu’r lle yn flynyddol, mae llawer o dai llety ychwanegol wedi’u hadeiladu, y mae’r Marine Terrace, ystod olygus o adeiladau, wedi’u lleoli ar gyrion y bae, gan gofleidio morol coeth. golygfa, wedi’i bywiogi gan gyrraedd a gadael llongau sy’n masnachu i’r arfordiroedd hyn yn aml. Yn yr ystod hon mae’r Belle Vue, gwesty eang a nwyddau; ac o’i flaen, lle mae’r traeth yn wastad, mae’n bromenâd da. Ar dde-orllewin y Teras Morol mae porth sy’n arwain at blasty castellog o ymddangosiad unigryw, o’r enw Tŷ’r Castell, yn rheoli gobaith helaeth ar draws y bae. Fe’i hadeiladwyd yn wreiddiol fel plasty preifat gan Syr Uvedale Price, Bart., O Foxley Hall, yn sir Henffordd, ond yn ddiweddarach mae wedi cael ei ddal gan denantiaid blynyddol, ac mae bellach wedi’i ddodrefnu a’i osod mewn fflatiau. Mae’n cynnwys tri thŵr wythonglog, wedi’u cysylltu gan ystodau o fflatiau, ac mae ganddo falconi ysgafn a chain ar yr ochr tuag at y môr. Y tu hwnt i hyn, ar un ochr, mae Bryn y Castell, wedi’i goroni ag adfeilion hybarch y gaer hynafol, ac yn ffurfio hoff bromenâd arall, gan roi, o wahanol bwyntiau, olygfeydd helaeth a rhamantus amrywiol o’r môr, y bryniau cyfagos, a’r cyffiniau wlad. Yr ochr arall i Fryn y Castell, sydd wedi’i wahanu gan y fynwent yn unig, mae’r Ystafelloedd Cyhoeddus, a adeiladwyd yn null pensaernïaeth Greciaidd, ar dir a roddwyd gan WE Powell, Ysw., O Nant Eôs, arglwydd-raglaw y sir, oddi wrth dyluniad gan Mr. Repton. Fe’u cwblhawyd ar draul o £ 2000, a godwyd trwy danysgrifiad ar gyfranddaliadau o £ 10 yr un, ac fe’u hagorwyd i’r cyhoedd ym 1820. Mae’r ystafell yn cynnwys ystafell ymgynnull a phromenâd golygus iawn, pedwar deg pump troedfedd o hyd, a phump ar hugain traed o led; ystafell gardiau pum troedfedd ar hugain o hyd, a deunaw troedfedd o led, yn agor i’r ystafell ymgynnull trwy ddrysau plygu; ac ystafell biliards, o’r un dimensiynau â’r ystafell gardiau. Mae’r ystafell ymgynnull a’r ystafell gardiau wedi’u haddurno yn yr un modd; ac o dan yr un to mae tŷ annedd, gyda bar ar gyfer darparu lluniaeth i’r ymwelwyr. Mae’r ystafelloedd ymgynnull yn cael eu hagor yn gyffredinol ym mis Gorffennaf, ac ar gau ym mis Hydref. Pan nad oes eisiau’r ystafell gardiau ar gyfer peli, fe’i defnyddir fel ystafell ddarllen. Mae yna hefyd dair llyfrgell gylchredeg dda yn y dref. Mae rasys yn cael eu cynnal yn flynyddol, yn gyffredinol ym mis Awst, sy’n parhau am ddau ddiwrnod: mae cae ger Gogerddan, sedd Pryse Pryse, Ysw., Tua thair milltir i ffwrdd o’r dref, yn cael ei ddefnyddio, trwy garedigrwydd y gŵr bonheddig hwnnw, fel ras. -wrs.

Ymddengys bod yr harbwr, tua diwedd y ganrif ddiwethaf, mewn cyflwr gwael iawn, ac fe’i disgrifir fel perygl mawr o gael ei golli neu ei ddinistrio; banc o dywod yn y geg oedd prif achos anaf i’r fasnach. Yn y flwyddyn 1780, felly, cafodd y trigolion ddeddf seneddol i “atgyweirio, ehangu a chadw” eu porthladd, lle cafodd ymddiriedolwyr eu grymuso i godi dyletswyddau ar eitemau a laniwyd o fewn terfynau’r porthladd, ac i fenthyg swm nad oedd yn fwy na £ 4000, ar gredyd y tollau harbwr, am wella’r harbwr. Tua’r flwyddyn 1806, ceisiwyd adeiladu pier ar y grib isel o greigiau o’r enw Weeg, ar ddiwedd Pier-Street, fel lloches i gychod pysgota; ond ymddengys iddo gael ei ddylunio ar raddfa rhy fach i fod yn effeithlon, ac, wrth gael ei adeiladu â cherrig sych, mae wedi diflannu ers amser maith. Cafwyd deddf ddilynol yn y 6ed o Siôr IV., Am yr un gwrthrych â’r ddeddf flaenorol, gyda phwer i fenthyg £ 20,000, ar gredyd graddfa newydd o dollau; ac yn 1830 ymgynghorodd yr ymddiriedolwyr â’r diweddar Mr. Alexander Nimmo, y peiriannydd blaenllaw, ar gyflwr yr harbwr. Gwnaeth y gŵr bonheddig hwnnw adroddiad; ac ar ei farwolaeth, ar argymhelliad Dug Newcastle, perchennog ystâd Havôd ar y pryd, dewisodd yr ymddiriedolwyr fel eu peiriannydd y diweddar Mr. George Bush, a arolygodd yr harbwr yn yr un modd, a gwneud adroddiad yn cytuno ar y cyfan â Mr. . Nimmo’s. O dan ei arolygiaeth, a rheolaeth fwy uniongyrchol y peiriannydd preswyl a’r harbwrfeistr presennol, Mr. Page, cychwynnwyd ar y gwaith presennol ym 1836. Yn bennaf maent yn cynnwys pier, yn ymestyn i gyfeiriad gogledd-gogledd-orllewin o’r penllanw. pwynt traeth yr Ystwith, tuag at ynys Bardsey; hyd presennol y pier yw 260 llath, a bwriedir ei gario ddeugain llath ymhellach, cyn gynted ag y bydd cronfeydd yr ymddiriedolaeth yn caniatáu. Mae mwy na £ 15,000 eisoes wedi cael eu gwario ar y gwelliannau hyn, y gwnaeth Dug Newcastle rodd o £ 1000 tuag atynt, aelodau’r sir a’r bwrdeistrefi £ 500 yr un, a nifer o’r bonedd cyfagos amryw symiau eraill.

Mae masnach y porthladd, ers cychwyn y gwaith newydd, wedi gwella’n fawr; mae’r harbwr bellach yn hygyrch i longau llawer mwy nag o’r blaen, ac mae o fudd signal i gychod sy’n cael eu gyrru i’r bae gan straen y tywydd. Y prif allforion yw, mwyn plwm a jac du, neu blende, ar gyfer Bryste, neu’r porthladdoedd ar afon Dyfrdwy; ychydig bach o fwyn copr, ar gyfer Abertawe; rhisgl derw i Newry, a rhannau eraill o Iwerddon; a pholion o dderw a mathau eraill ar gyfer y gweithfeydd haearn yn Sir Forgannwg a Sir Fynwy. Mae’r mewnforion yn cynnwys pren o Ogledd America a’r Baltig; cywarch, hefyd, o’r olaf. Daw nwyddau siop a nwyddau eraill o Lerpwl, Bryste a Llundain, y mae lleoedd yn fasnachwyr rheolaidd iddynt. Mae glo yn cael ei fewnforio o Gasnewydd, Llanelly, a phorthladdoedd eraill ar Sianel Bryste, a hefyd o’r porthladdoedd ar afon Dyfrdwy; llechi a slabiau o Fangor, Carnarvon, ac afon Dovey; fflagiau o Aberteifi; briciau a llestri pridd o Bideford a Bridgwater; grawn o Lundain, Yarmouth, a Poole; pysgod halen o Ynys Manaw, a Cernyw; a chalchfaen o Milford a Red-Wharf. Nifer y llongau oedd yn perthyn i’r porthladd, gan gynnwys cilfach Aberdovey, ym 1847, oedd 164, a’u tunelledd 9000, yn cyflogi mwy na 700 o forwyr, dynion a bechgyn. Mae’r tŷ gwarchod presennol, a adeiladwyd ym 1828, yn adeilad taclus, gyda golygfa dda o’r harbwr. Trwy warant trysorlys dyddiedig Tachwedd, 1847, estynnir terfynau’r porthladd er mwyn cyrraedd o New-Quay Head i lan ogleddol afon Dysynni, y tu hwnt i Towyn, Sir Feirionnydd; gan gynnwys ymgripiadau ychwanegol New-Quay ac Aberaëron. Dyma ddau sefydliad adeiladu llongau, rhaffffordd hen-sefydledig, gyda gwneuthurwr hwyliau, cebl cadwyn a gof angor, a gweithgynhyrchwyr rhwyf a bloc. Mae mwyngloddiau plwm Sir Aberteifi, tua saith deg mewn nifer, yn bennaf yn y rhan hon o’r sir, ac mae nifer ohonynt bellach yn cael eu gweithio ar raddfa helaeth.

Mae’r marchnadoedd wedi’u cyflenwi’n dda. Mae’r farchnad ŷd yn cael ei chynnal ddydd Llun, mewn neuadd newydd, wedi’i hadeiladu ar gynllun golygus mewn rhan ganolog o’r dref; mae pob math o rawn yn cael ei werthu yma, a dyma’r mart ar gyfer caws, gwlân, a chynhyrchion amaethyddol amrywiol. Dydd Llun hefyd yw’r diwrnod marchnad ar gyfer menyn, wyau, dofednod, pysgod, llysiau, & c.; ac ar ddydd Sadwrn mae marchnad ar gyfer cig cigyddion, y codwyd adeilad ar ei gyfer ym 1824, yn mesur 104 troedfedd o hyd, 31 troedfedd o led. Mae’r farchnad bysgod yn cael ei chynnal yn yr ardal o dan neuadd y dref, ac mae cyflenwad da o bysgod fel y mae’r bae yn ei roi, ynghyd ag eog o’r afonydd cyfagos, a physgod eraill o fannau pell. Cynhelir ffeiriau ar gyfer ceffylau a gwartheg ar y dydd Llun cyn Ionawr 5ed, y dydd Llun nesaf cyn y Pasg, ar Whit-Monday, Mai 14eg, Mehefin 24ain, Medi 16eg, a’r dydd Llun cyn Tachwedd 11eg. Gelwir y dydd Llun cyntaf ar ôl y 13eg o Fai a’r 13eg o Dachwedd gan frodorion y wlad gyfagos Dydd Llun Cyvlogi, neu “Llogi Dydd Llun;” ac ar y dyddiau hyn mae nifer fawr o’r ffermwyr ac eraill yn cyfarfod yma i logi gweision.

Yn Meyrick’s History of Aberteifi, mae copi o siarter, dyddiedig yr 20fed o Dachwedd, yn 20fed flwyddyn Harri VIII., Ac a roddwyd gan y brenin hwnnw i fwrdeisiaid tref Llanbadarn (Aberystwith); ond nid yw’n ymddangos bod unrhyw gopi o’r ddogfen hon erioed wedi’i chadw ymhlith arfau’r fwrdeistref, ac ni chyfeiriwyd ati yn ymarferol, gyda’r gorfforaeth yn cael ei hystyried felly trwy bresgripsiwn. Tan yn ddiweddar teitl y gorfforaeth oedd, “Maer, a Bwrdeisiaid tref, bwrdeistref, a rhyddid Aberystwith;” a breiniwyd y llywodraeth mewn maer, crwner, siambrlen, clerc tref, dau ringyll-yn-byrllysg, clochydd, dau sborionwr, a nifer amhenodol o fwrdeisiaid. Etholwyd y swyddogion gan y rheithgor allan o gorff y bwrdeisiaid, mewn llys a gynhaliwyd gerbron y maer, cyn pen mis ar ôl dydd Mihangel; ac yn y llys hwn ac un tebyg a ddigwyddodd o fewn mis ar ôl y Pasg, derbyniwyd bwrdeisiaid, a thrafodwyd busnes cyffredin y gorfforaeth. Erbyn y ddeddf 5ed a 6ed o William IV., Cap. 76, mae’r gorfforaeth wedi’i styled “y Maer, yr Henaduriaid, a’r Bwrdeisiaid,” ac mae’n cynnwys maer, pedwar henadur, a deuddeg cynghorydd, gyda’i gilydd yn ffurfio cyngor y fwrdeistref. Mae’r cyngor yn ethol y maer yn flynyddol ar Dachwedd 9fed, allan o’r henaduriaid neu’r cynghorwyr; a’r henaduriaid bob tair blynedd o blith y cynghorwyr, neu bersonau sy’n gymwys i fod yn gyfryw, hanner yn mynd allan o’u swydd bob tair blynedd, ond yn ail-gymwys: dewisir y cynghorwyr yn flynyddol ar Dachwedd 1af, gan ac o blith y bwrdeisiaid cofrestredig, un trydydd yn mynd allan o’i swydd bob blwyddyn. Rhaid i’r henaduriaid a’r cynghorwyr feddu ar gymhwyster eiddo o £ 500, neu gael eu graddio yn £ 15 y flwyddyn. Y bwrdeisiaid yw, deiliaid tai a siopau sydd wedi cael eu graddio am dair blynedd er rhyddhad i’r tlodion. Mae’r maer a’r cyn-faer yn ynadon heddwch, a rhoddwyd comisiwn yn ddiweddar gan Ei Mawrhydi, lle mae pum boneddwr yn cael eu penodi’n ynadon i’r fwrdeistref, yn ychwanegol. Mae dau archwiliwr a dau asesydd yn cael eu hethol yn flynyddol ar Fawrth 1af, gan ac o blith y bwrdeisiaid; ac mae’r cyngor yn penodi clerc tref, trysorydd, a swyddogion eraill yn flynyddol ar Dachwedd 9fed. Mae refeniw’r gorfforaeth yn deillio o diroedd penodol yn y fwrdeistref, wedi’u gosod ar brydlesi, rhai ar gyfer adeiladu a rhai fel tir pori a dolydd: cyfanswm y rhent yw tua £ 130 y flwyddyn. Roedd yr eiddo hwn, cyn y flwyddyn 1808, yn cynnwys tir heb ei ddatgelu, yr oedd y bwrdeisiaid yn mwynhau hawliau comin drosto; ond bod y fath fraint yn destun dadl gan rai partïon, gorfodwyd y gorfforaeth i haeru eu cais unigryw, a oedd yn golygu cost o £ 3729, ac i dalu’r costau trwm hyn y gwnaethant fabwysiadu’r cynllun o osod eu tiroedd, bellach yr eiddo mwyaf gwerthfawr yn y dref, am brydlesi hir ar ddirwyon sylweddol, a chyda rhenti blynyddol bach.

Dyma un o’r bwrdeistrefi cyfrannol yn y sir, sy’n uno wrth ddychwelyd aelod i’r senedd. Breiniwyd yr hawl i ethol, hyd nes pasiwyd y Ddeddf Ddiwygio, yn y bwrdeisiaid yn gyffredinol, ond mae bellach yn y cyn-fwrdeisiaid preswyl, ac ym mhob person sy’n meddiannu, naill ai fel landlord, neu fel tenant o dan yr un landlord, tŷ neu mangre arall sydd o werth blynyddol clir o leiaf £ 10, os yw wedi’i chofrestru’n briodol yn unol â darpariaethau’r ddeddf uchod: mae nifer bresennol y pleidleiswyr yn y fwrdeistref tua 330. Maer Aberteifi yw’r swyddog canlyniadau. Mae hen neuadd y dref yn adeilad mewn arddull hynafol o bensaernïaeth, a godwyd yn y flwyddyn 1770. Mae’r neuadd newydd, neu’r llys, ar ddiwedd Portland-street, a godwyd ym 1848, yn yr arddull Greciaidd, gydag a portico o bedair colofn ïonig; mae’r ganolfan yn cynnwys llys ar gyfer busnes sifil a throseddol, ac mae’r adenydd yn cynnwys, ar un ochr, fflatiau ac ystafelloedd barnwyr ar gyfer cwnsler, ac ar yr ochr arall, ystafelloedd ar gyfer rheithwyr mawreddog a mân, ac ar gyfer tystion. Codwyd yr adeilad hwn yn rhannol gyda’r bwriad o sicrhau un o’r gosodiadau brawdlys bob blwyddyn, a chyfran o fusnes sesiynau’r sir; gwrthrych heb ei gyrraedd eto. Mae pwerau llys dyled sirol Aberystwith, a sefydlwyd ym 1847, yn ymestyn dros ardal gofrestru Aberystwith. Mae’r carchar, sydd hefyd yn un o dai cywiro’r sir, wedi’i addasu i dderbyn wyth carcharor yn unig, mewn tri dosbarth ar wahân.

Curadiaeth barhaus yw’r byw, wedi’i gynysgaeddu â bounty brenhinol o £ 600, a grant seneddol o £ 400; incwm net, £ 139; noddwr, Ficer LlanbadarnVawr. Adeiladwyd y capel hwyr, a gysegrwyd i Sant Mihangel, trwy danysgrifiad, a chwblhawyd yn y flwyddyn 1787. Roedd yn strwythur plaen, wedi’i leoli o fewn ffiniau’r castell, ac wedi’i wahanu o’r teithiau cerdded o amgylch adfeilion yr adeilad hwnnw gan garreg wal, a godwyd ar draul y trigolion. Roedd yn mesur chwe deg troedfedd o hyd, a chwech ar hugain o led: codwyd oriel yn ei phen gorllewinol yn y flwyddyn 1790, ar draul o tua £ 100, gan Mrs. Margaret Pryse; cyflwynwyd organ gan Pryse Pryse, Ysw. Dechreuwyd capel newydd ym 1830 ar raddfa fwy, trwy danysgrifiad, gyda phoblogaeth estynedig y lle, a’r nifer cynyddol o ymwelwyr, a oedd yn angenrheidiol codi addoldy arall, gyda chymorth grant o £ 1000 gan y Comisiynwyr Seneddol. am Adeiladu Eglwysi Newydd, a £ 400 gan y Gymdeithas er Ehangu Eglwysi a Chapeli. Roedd y cronfeydd, gwerth cyfanswm o £ 3500, yn ddigonol ar gyfer cwblhau corff yr adeilad, sydd yn null diweddarach pensaernïaeth Lloegr, ac mae wedi’i gynllunio mor fawr fel y gellir ychwanegu twr o gymeriad cyfatebol rywbryd yn y dyfodol. Yn yr oriel mae organ arlliw cain gan Robson, a gostiodd £ 350, a godwyd trwy danysgrifiad ymhlith y trigolion. Perfformir gwasanaeth dwyfol yn Gymraeg yn yr hen ysgoldy, sydd wedi’i drwyddedu at y diben hwnnw. Flynyddoedd lawer cyn codi capel Old St. Michael, a dynnwyd i lawr ym 1836, ymddengys bod y dref wedi’i hamddifadu o eglwys neu gapel gan lechfeddiant y môr. Mae yna addoldai i Fedyddwyr, Annibynwyr, Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd, a Chatholigion Rhufeinig.

Mae ysgol genedlaethol ar gyfer bechgyn a merched, a sefydlwyd ym 1819, yn cael ei chefnogi gan danysgrifiad, a thrwy hynny hefyd codwyd adeilad addas, a chyfrannodd Mr Pryse £ 200 tuag at y gost. Yn y dref hefyd mae ysgol Brydeinig, a gychwynnwyd ym 1846; ysgol fabanod, a gychwynnwyd ym 1842; sawl ysgol yn cael eu cefnogi ar draul y rhieni; a nifer o ysgolion Sul. Sefydlwyd banc cynilo ym 1818, sydd bellach wedi adneuo i’r swm o £ 30,000. Yn Upper Portland-Street mae Ysbyty Aberystwith ac Ysbyty Cyffredinol Sir Aberteifi, a sefydlwyd ym mis Ionawr, 1838, gyda chefnogaeth tanysgrifiad, ac a fwriadwyd i fforddio, ymhlith buddion eraill, bob mantais i glafdy ymdrochi môr. Yn Pierstreet mae adeilad y Sefydliad Cambrian i’r Byddar a’r Bwd, a gychwynnwyd ym 1847, ac a gefnogir yn bennaf gan gyfraniadau gwirfoddol o bob rhan o Gymru. Ffurfiwyd yr undeb cyfraith wael y mae’r dref hon yn ben arni, ar yr 28ain o Fai, 1837, ac mae’n cynnwys deg ar hugain o blwyfi a threfgorddau; sef, Aberystwith, Broncastellan, Ceulany-Maesmawr, Clarach, Cwmrheidiol, Cyvoeth-yBrenhin, Cynnullmawr, Eglwys-Newydd, Elerch, Hênllŷs, Isâ yn Dre ‘, Isâ yn Vainor, Llanavan, Llanbadarn Isâ yn y Croythen, Llanbadarn Uchâ. , Llancynvelyn, Llanddeiniol, Llangwyryvon, Llanilar Uchaf ac Isaf, Llanrhŷstid-Hamining, Llanrhŷstid-Mevennydd, Llanvihangely-Creiddyn Isâv, Llanychaiarn, Melindwr, ParcelCanol, Rhôsdiau, Trêvirig, Târ. Mae o dan arolygiaeth tri deg tri o warchodwyr, ac mae’n cynnwys poblogaeth o 22, 242. Mae’r wyrcws wedi’i leoli mewn man uchel, tua chwarter milltir i ffwrdd o’r dref, ac mae’n nodwedd drawiadol yn y ffordd tuag at Aberystwith. o’r gogledd: mae’r arddull yn gymysgedd o’r pigfain a’r oes Elisabeth, ac mae’r prif ffrynt yn 220 troedfedd o hyd.

Erbyn hyn nid oes olion naill ai o waliau’r dref na’u gatiau. O’r olaf, roedd un, o’r enw’r Great Dark Gate, wedi’i leoli yn y stryd sy’n arwain at Llanbadarn-Vawr; un arall, o’r enw’r Little Dark Gate, yn y stryd sydd bellach yn arwain at dŷ cwrdd y Bedyddwyr; a thraean, gyferbyn â’r bont. Mae olion y castell, sy’n gorchuddio copa craig sy’n ymwthio i mewn i fae Aberteifi, yn cynnwys yn bennaf ddognau o’r tyrau, y prif borth, a rhai darnau o waliau, gan ffurfio tomen hyfryd o adfeilion. Ar hyn o bryd mae’r ardal, a oedd i raddau helaeth iawn yn wreiddiol, ac ar ffurf pentagon afreolaidd, wedi lleihau’n fawr, trwy weithred y tonnau, sydd wedi tanseilio’r graig. Fe’i cynlluniwyd mewn teithiau cerdded a thiroedd pleser, gyda llawer o chwaeth, gan y diweddar Mr. Probart o’r Amwythig, y rhoddwyd y safle iddo ar brydles. Ar Pendinas Hill, sy’n ffinio â’r dref, lle mae llinellau gwersyll i’w gweld o hyd, darganfuwyd celt hynafol o Brydain ac olion eraill: ym 1802 angel euraidd o deyrnasiad Harri VII. cafodd ei droi i fyny yno gan y rhaw. Mae olion gwersyll arall, neu gaer, hefyd yng nghymdogaeth uniongyrchol y dref, yn Tan-y-Castell, ym mhlwyf Llanychaiarn; ac yn gyfagos i Craig Glais, sy’n gorchymyn gobaith ysblennydd, mae craig fach, o’r enw Br & ygrave; n Dioddau, neu “fynydd y dioddefaint,” o’i bod wedi bod yn lle dienyddio gynt. Mae rhai hynafiaethwyr yn amau ​​a oedd y castell a adeiladwyd gan Strongbow yn meddiannu safle’r adfeilion presennol; byddent yn gosod y castell gwreiddiol yn Pendinas, neu yn Tan-yCastell, ac ymddengys bod rhai darnau yn y Welsh Chronicles yn gwarantu’r amrywiad hwn o gyfrifon hanesyddol cyffredin y dref. Cafodd Castell Aberystwith ei ddinistrio a’i ailadeiladu dro ar ôl tro, ac mae’n debygol iawn ar ôl ei ddymchwel ar ryw un achlysur, y dewiswyd safle newydd. Man diddorol arall yn yr ardal yw Plâs Crûg, plasty castellog gynt wedi’i amgylchynu â ffos; ymddengys iddo fod yn gartref i rywun o fri, ac mae’n debyg ei fod ar un adeg yn faenordy arglwyddiaeth Llanbadarn. Codwyd y twr presennol, fodd bynnag, tua chanrif yn ôl, ac ychydig iawn o olion o’i bwysigrwydd gwreiddiol sydd yn y lle bellach. Cafwyd hyd i rai cannoedd o ddarnau arian Rhufeinig tua dwy filltir o’r dref, ym 1841.

Darganfuwyd gwanwyn chalybeate, y mae amcangyfrif mawr ohono o ran eiddo meddyginiaethol ei dyfroedd, tua’r flwyddyn 1779, ychydig bellter o eithaf dwyreiniol y dref, ar y ffordd i Llanbadarn-Vawr, a ger Plâs Crûg: yr mae ffynnon wedi’i gorchuddio ag adeilad sgwâr bach, ac o un ochr mae’r dŵr yn codi gan big. Mae nifer o ffynhonnau eraill yn y gymdogaeth sydd â thrwythiad fferrus, a darganfuwyd olion sylffwr ym Mhenglais. Canllaw newydd a rhagorol “Guide to Aberystwith and its Environs,” gan Thos. Cyhoeddwyd Owen Morgan, Ysw., Ym 1848, y mae rhai o’r manylion yn yr erthygl hon yn deillio ohono.

Yn ôl i’r brig ↑

18. Oriel

Yn ôl i’r brig ↑

19. Cyfeiriadau

  1. Map Aberystwyth (Delwedd uchaf): Atgynhyrchwyd o dan drwydded Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC-BY-NC-SA) gyda chaniatâd Llyfrgell Genedlaethol yr Alban.
  2. Gweld: Mapiau hanesyddol o Aberystwyth

Yn ôl i’r brig ↑

Rhai syniadau i rannu’ch Straeon isod!

Oes gennych chi gof ac nad ydych chi’n siŵr beth i’w ysgrifennu? Rydym wedi ei gwneud hi’n hawdd gyda rhai awgrymiadau a syniadau, dim ond meddwl am y lle hwn a’r pwysigrwydd a gafodd yn eich bywyd a gofyn i chi’ch hun:

  • Beth yw fy atgofion personol o fyw yma?
  • Sut mae wedi datblygu a siopau wedi newid dros y blynyddoedd?
  • Oes gennych chi stori am y traeth, y gymuned, ei bobl a’i hanes?
  • Dywedwch wrthym sut mae’n teimlo, gweld ffotograffau a delweddau o’r lle hwn eto?
  • Dywedwch wrthym eich hoff atgofion am y lle hwn?

Nod Cymdeithas Hanes Ceredigion yw cadw, cofnodi a hyrwyddo astudiaeth o archeoleg, hynafiaethau a hanes Ceredigion. Mae’r amcan hwnnw wedi aros yr un fath ers sefydlu’r Gymdeithas yn 1909, er bod ei enw wedi’i newid o Gymdeithas Hynafiaethwyr Ceredigion i Gymdeithas Hanes Ceredigion yn 2002.

Yn ôl i’r brig ↑

20. Cysylltiadau allanol

  • Coflein, darganfyddwch archeoleg, adeiladau hanesyddol a henebion Aberystwyth
  • Enwau Lleoedd Hanesyddol, dysgwch am enwau caeau ac enwau tai yng nghymuned Aberystwyth
  • Pint o Hanes, darllenwch am hanes Ceredigion tafarn a thafarndai Aberystwyth lleol
  • Casgliad y Werin Cymru, rhannwch eich straeon, atgofion a ffotograffau o Aberystwyth
Gweler:
Mynegai | Trefi yng Ngheredigion | Pentrefi yng Ngheredigion | Safleoedd Hanesyddol yng Ngheredigion | Adeiladau Rhestredig Ceredigion | Henebion Rhestredig Ceredigion | Parciau a Gerddi Ceredigion
0 0 vote
Article Rating
Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x